Skandal w Clochemerle

Ale nie był to jeszcze kres utrapień księdza Ponosse. Dzień ten miał być całkiem wyjątkowy. Oto po raz drugi – w porze spokojnej poobiedniej sjesty – zastukano energicznie do drzwi plebanii. Zaszurały kroki Honoryny, po czym korytarz rozbrzmiał wrzawą wytężonych do najwyższego diapazonu głosów – rzecz zgoła wyjątkowa w tym domostwie, gdzie pełne pokory szepty należały do przepisowego rytuału. Na progu saloniku wyrosła porywcza sylwetka Tafardela naładowanego cierpkimi sentencjami i trzymającego w ręce arkusiki, na których utrwalił pierwsze wstrząsy swego republikańskiego oburzenia.

Nauczyciel nie zdjął z głowy swojej sławetnej panamy – jak przystało na człowieka, co nie myśli ustępować przed fanatyzmem i ciemnotą. Jednakże na widok baronowej wycofał się. I nawet tak go zaskoczyła jej obecność, że posłuszny własnemu głosowi wewnętrznemu byłby wręcz uciekł – gdyby ta ucieczka miała znaczenie tylko indywidualne. Ale rejterada Tafardela oznaczałaby porażkę wielkiego stronnictwa, które godnie reprezentował. Starłyby się ze sobą już nie zwykłe jednostki, lecz same zasady, w pełni wyrazu. Tafardel uważał się za związanego nierozłącznie z Rewolucją i jej wyzwolicielskim programem. Szermierz wolności wyzywał na bój, na jego własnym terenie, żołdaka inkwizycji. Nie zwracając najmniejszej uwagi na znajdujące się tam osoby, nawet się im nie ukłoniwszy, nauczyciel ruszył w kierunku księdza Ponosse i wygłosił płomienną przemowę:

– Si vis pacem para bellum, panie Ponosse! Nie będę stosował nikczemnych chwytów, używanych w waszej jezuickiej sekcie, nie napadnę pana zdradziecko. Przychodzę jako godny szacunku przeciwnik, w jednej dłoni dzierżąc miecz, w drugiej gałązkę oliwną. Ma pan jeszcze możność poniechać matactwa, jeszcze czas powstrzymać swoich pachołków i wybrać pokój. Jeśli wolisz pan wojnę, będziesz ją miał. Mój oręż już ukuty. Proszę wybierać między pokojem a wojną, między wolnością sumienia a represją. Wybieraj, panie Ponosse. I bacz na to, co wybierzesz!

Przerażony tą gniewną tyradą, proboszcz nie wiedział co ma począć. Spróbował uspokoić Tafardela:

– Panie profesorze, ja panu nigdy nie przeszkadzałem w nauczaniu. Nie pojmuję, co by mi pan mógł zarzucić. Nigdy nikogo nie atakowałem...
Ale już wzniesiony palec wskazujący Tafardela punktował maksymę głęboko ludzką, uzupełnioną przez nauczyciela:

– Trahis sua quemque voluptas... et pissare legitimum! Zapewne aby mocniej utrwalić swoje władztwo, wolałbyś mój panie oglądać mnożące się, tak jak w wiekach ucisku, wstrętne kałuże tworzone z zawartości przepełnionych pęcherzów. Te czasy minęły, panie Ponosse. Światło się szerzy, postęp kroczy nieodparcie, lud odtąd siusiać będzie w budynkach ku temu przystosowanych, oświadczam to panu! Uryna zrosi płytę i spływać będzie do kanałów, proszę pana.

To dziwaczne przemówienie wyczerpało cierpliwość baronowej, która od początku trzymała przybysza pod obstrzałem swego groźnego face-d-main. I nagle z najwyższą impertynencją, owym głosem co ujarzmiał serca i komenderował na polowaniach z chartami, zapytała:

– Któż to jest ta okropna kreatura ?

Gdyby Tafardel nagle stwierdził, że w jego obszernych zwisających spodniach tkwi skorpion, nie wstrząsnęłoby to nim silniej od tego co usłyszał. Drżący z pasji, wprawiającej jego binokle w złowróżbne oscylacje, nauczyciel – choć jak wszyscy w Clochemerle z widzenia znał baronową – zawołał:

– Któż to się tu ośmiela znieważać członka ciała pedagogicznego ?

Apostrofa ta była śmiesznie słaba, niezdolna zmieszać zapaśniczkę pokroju baronowej. Pojmując z kim ma sprawę, odparła z obrażającym spokojem:

– Ostatni z mych lokajów, panie bakałarzu, lepiej potrafi się zachować. Nikt z mojej służby nie śmiałby wyrazić się ordynarnie w obecności baronowej de Courtebiche.

Na te słowa w Tafardelu odezwała się wielka tradycja jakobińska. Zareplikował:

– Pani jest eks–baronową de Courtebiche? Obywatelko, ja nogą odtrącam pani insynuacje. Były czasy, kiedy szybko by się z nimi rozprawiła gilotyna.

– A ja pańską gadaninę uważam za brednie półgłówka! Były czasy, gdy ludzie z mojej sfery ordynusów pańskiego pokroju posyłali na szubienicę, każąc ich uprzednio wychłostać na placu publicznym. Dobra to metoda wychowawcza dla gburów!

Dialog przybierał tony bardzo przykre. Pod naporem dwóch prądów, gwałcących chrześcijańską neutralność jego siedziby, nieszczęsny ksiądz Ponosse nie wiedział w którą stronę się obrócić, i czuł że pot oblewa jego obciśnięte nową sutanną ciało. Poważne względy nakazywały mu liczyć się z arystokracją – w osobie baronowej, najhojniejszej protektorki parafii. I względy niemniej poważne przemawiały za Republiką – reprezentowaną przez Tafardela, sekretarza gminy – za Republiką, która była prawną właścicielką plebanii i wyznaczała wysokość komornego. Zdawało się więc, że wszystko stracone i że sprawy dosięgnęły szczytu gwałtowności, kiedy osobnik dotychczas trwający całkiem na uboczu wykazał opanowanie równie imponujące ile zbawienne, ująwszy ster dyskusji z mocą której w nim zgoła nie przeczuwano.

Od chwili przybycia Tafardela Oskar de Saint–Choul drżał z uciechy. Ten zapoznany polityk posiadał zdecydowany talent wytrwałego budowania patetycznych okresów, tak kunsztownie nadziewanych zdaniami wtrąconymi, że nieszczęśnik poddany działaniu tej dialektyki czuł jak jego myśl gubi się w meandrach Saint–Choulowego rozumowania, więznąc tam w końcu bezradnie. Niestety, ustawicznie ofukiwany przez teściową, traktującą wszystkich z góry, i zmuszany do milczenia przez nadąsaną małżonkę, której obfite kształty ujarzmiały jego wolę, Oskar de Saint–Choul rzadko miewał sposobność wykazania swojej wartości – i cierpiał z tego powodu.

Zaraz po pierwszych słowach Tafardela zrozumiał, że oto przypadek postawił na jego drodze tęgiego zapaśnika, niezgorszego od niego samego gadułę, z którym przyjemnie będzie wdać się w przewlekły spór. Czekał tedy – z ustami pełnymi śliny, której napływ poprzedzał u niego wylewy słowne – aż się w replikach okaże najdrobniejsza choćby szczerba, aby skoczyć do gardła temu zajadłemu dyskutantowi i zagarnąć go dla siebie. Gdy wreszcie po ostatnim oświadczeniu baronowej zapadło milczenie, Saint–Choul wystąpił o dwa kroki naprzód.
– Za pozwoleniem, miałbym słówko do powiedzenia. Jestem Oskar de Saint–Choul, panie... panie?...

– Ernest Tafardel. Ale ja nie uznaję żadnych świętych, obywatelu Choul.
– Jak pan sobie życzy, drogi panie de Tafardel.

Trudno w to uwierzyć: ta szlachecka partykuła podana mu przez człowieka, co sam jej używał, będąc jej dziedzicznym posiadaczem, podziałała na ambicję nauczyciela jak balsam, usposabiając go przychylnie względem Oskara de Saint–Choul, umożliwiając temu ostatniemu wspaniały wypad wstępny:
– Pozwalam sobie wmieszać się do dyskusji, drogi panie de Tafardel, albowiem wydaje mi się, iż na płaszczyźnie, na którą nas przywiodły dwa światopoglądy jednako godne szacunku, obydwa posiadające swoje wzniosłe regiony oraz swoje, jakby tu rzec, strefy człowieczej omylności, sądzę, powiadam, iż nasuwa się potrzeba wystąpienia bezstronnego mediatora. Witam w tobie pracownika o płomiennym sercu, czcigodnego członka tej szlachetnej plejady wychowawców pełniących delikatną misję kształcenia nowych pokoleń. Witam w panu wcielenie czystego ducha wiedzy podstawowej z tym co w nim fundamentalne i, jakby tu rzec, granitowe, tak, granitowe, albowiem na tej niezniszczalnej opoce spoczywają podwaliny narodu, naszego ukochanego kraju, odrodzonego przez potężne prądy ludowe, których, rzecz prosta, nie poparłbym bez zastrzeżeń, lecz których cennego wkładu niemniej przeto nie mógłbym negować, albowiem od wieku ozdobiły one wspaniałe kary wielkiej księgi francuskiego geniuszu. Oto dlaczego was – nauczycieli republikanów i wolnomyślicieli – określam mianem ciała dziedzicznego. Nic co dziedziczne, nie jest nam obojętne. Z tego tytułu, drogi panie, należysz do naszego obozu jako arystokrata myśli. Podaj mi prawicę. Zawrzyjmy sojusz ponad stronnictwami, ożywieni jedynie chęcią wzajemnego doskonalenia się.

Ze „Skandalu w Clochemerle” Gabriela Chevallier
( w tłumaczeniu Gabriela Karskiego )
Spóldzielnia Wydawnicza Czytelnik

Co nowego...	do Czytaj!
literatura, wypisy, urywki, fragmenty, ciekawostki, rozmaitości